Kryeministri Edi Rama është përballur me pyetje lidhur me përgjegjësinë politike të qeverisë pas vendosjes së ish-drejtoreshës së Shërbimit Informativ të Shtetit, Vlora Hyseni, nën masën e arrestit në shtëpi dhe pezullimit nga detyra. Çështja ka hapur një debat politik mbi emërimin e saj në krye të SHISH-it dhe mbi përgjegjësinë që mund të ketë një autoritet politik për përzgjedhjen e një zyrtari që më pas bëhet objekt i një hetimi penal. Hyseni po hetohet nga SPAK për “përkrahje të autorit të krimit” dhe “zbulim të akteve ose të dhënave sekrete”, ndërsa deri në një vendim përfundimtar gjyqësor vlen parimi i prezumimit të pafajësisë.
Rama është pyetur konkretisht nëse ndien përgjegjësi politike për emërimet e bëra nga qeveria dhe nëse rasti i Hysenit tregon nevojën për një standard tjetër të përgjegjësisë së pushtetit. Në përgjigjen e tij, kryeministri e ndau përgjegjësinë politike nga përgjegjësia individuale penale, duke argumentuar se veprimet e një personi të emëruar nuk mund t’i atribuohen automatikisht atij që ka bërë emërimin. Sipas Ramës, përgjegjësia e qeverisë duhet të lidhet me objektivat dhe mënyrën e qeverisjes, ndërsa përgjegjësia për veprime që janë objekt hetimi duhet të përcaktohet nga sistemi i pavarur i drejtësisë.
Në qendër të deklaratës së tij ishte reforma në drejtësi. Rama tha se, për të, përgjegjësia politike qëndron mbi të gjitha në vazhdimin e reformës dhe në luftën kundër korrupsionit, krimit të organizuar dhe shkeljeve të ligjit. Ai argumentoi se ndryshimet e bëra në sistemin e drejtësisë kanë krijuar një situatë ku edhe zyrtarë të niveleve të larta mund të përballen me hetime dhe masa të vendosura nga institucionet e drejtësisë.
Sipas kryeministrit, fakti që një person është emëruar në një funksion shtetëror nuk do të thotë se autoriteti që e ka emëruar duhet të mbajë automatikisht përgjegjësi për çdo veprim të mëvonshëm të tij. Rama e lidhi këtë argument me mënyrën se si funksionon përgjegjësia në një sistem demokratik, duke kundërshtuar idenë se një emërim politik duhet të pasohet domosdoshmërisht nga përgjegjësi politike për çdo problem që lidhet më vonë me personin e emëruar.
“Përgjegjësia politike është një: që reforma në drejtësi të mos ndalet”, deklaroi Rama, duke shtuar se ata që, sipas tij, tradhtojnë qëllimin e përbashkët duhet të përballen me pasojat përmes sistemit të pavarur gjyqësor. Në këtë kuadër, kryeministri tha se qeveria ka detyrë të përcaktojë objektivat, të administrojë burimet publike dhe të japë llogari për mënyrën se si qeveris, ndërsa përgjegjësia penale duhet të përcaktohet nga institucionet përkatëse.
Rama solli edhe një shembull nga Franca për të argumentuar se përgjegjësia politike dhe ajo penale mund të trajtohen ndryshe në sisteme të ndryshme demokratike. Ai iu referua një rasti ku një ministër francez ishte akuzuar dhe më pas ishte shpallur i pafajshëm, duke e përdorur këtë shembull për të theksuar se çdo shtet mund të ketë mënyrën e vet për të trajtuar raste të tilla.
Ndërkohë, vetë çështja e Vlora Hysenit ka kaluar nga debati politik në një proces të drejtësisë. Gjykata e Posaçme, pas kërkesës së SPAK-ut, caktoi ndaj saj masën “arrest në shtëpi” dhe “pezullim të ushtrimit të një detyre a shërbimi publik”. Vendimi u bë publik më 22 shtator, ndërsa Hyseni në atë moment ndodhej jashtë Shqipërisë, në Baku të Azerbajxhanit, për një vizitë pune.
Pas publikimit të masës, Rama njoftoi se largimi i Hysenit nga drejtimi i SHISH-it do të ishte i menjëhershëm. Më pas, Presidenti Bajram Begaj dekretoi shkarkimin e saj, pas propozimit të kryeministrit. Rama deklaroi gjithashtu se çdo dyshim i ngritur nga prokuroria duhet të sqarohet përmes një procesi të pavarur gjyqësor dhe se askush nuk duhet të konsiderohet fajtor përpara një vendimi përfundimtar.
Megjithatë, pyetja për përgjegjësinë politike të Ramës ka vazhduar të jetë pjesë e debatit publik. BIRN ka ngritur pikërisht çështjen se si duhet ndarë përgjegjësia penale individuale e një zyrtari nga përgjegjësia politike e autoritetit që e ka përzgjedhur dhe propozuar atë. Në vitin 2023, Rama e kishte paraqitur eksperiencën dhe reputacionin e Hysenit si një “garanci të plotë” për drejtimin e SHISH-it, ndërsa tashmë rasti ka rikthyer në diskutim mënyrën se si u bë ajo përzgjedhje.
Nga ana tjetër, figura të opozitës kanë kërkuar që Rama të japë shpjegime pikërisht për procesin e emërimit. Gazment Bardhi ka kërkuar publikisht që kryeministri të shpjegojë bazën mbi të cilën u propozua Hyseni për drejtimin e SHISH-it, ndërsa zyrtarë të tjerë opozitarë e kanë interpretuar rastin si çështje që shkon përtej përgjegjësisë individuale të personit nën hetim. Këto janë qëndrime politike të opozitës dhe jo një përfundim i vendosur nga një institucion gjyqësor.
Debati merr një rëndësi të veçantë për shkak të rolit të SHISH-it në sistemin e sigurisë kombëtare. Pas masës ndaj Hysenit, Rama ka deklaruar se hetimi dhe gjykimi i saj i takojnë drejtësisë, ndërsa mbrojtja e institucionit nga çdo pasojë e mundshme është përgjegjësi e shtetit. Ai ka kërkuar që çështja të diskutohet edhe në Këshillin e Sigurisë Kombëtare, duke e lidhur këtë me nevojën për të garantuar funksionimin dhe sigurinë e institucioneve shtetërore.
Në këtë pikë, çështja mbetet e ndarë në dy plane: në njërën anë qëndron hetimi penal ndaj Vlora Hysenit, rezultatet e të cilit do të përcaktohen nga drejtësia, ndërsa në anën tjetër është debati politik mbi mënyrën se si u përzgjodh dhe u propozua ajo për drejtimin e SHISH-it. Rama këmbëngul se përgjegjësia për veprimet individuale duhet të përcaktohet nga drejtësia dhe se reforma duhet të vazhdojë, ndërsa kundërshtarët e tij kërkojnë përgjigje mbi procesin e emërimit. Për momentin, këto dy plane duhet të dallohen qartë, pasi hetimi penal dhe vlerësimi politik nuk janë i njëjti proces.